Sumimasen

Hayatın anlamsızlığını, yalnızlığımızı, toplumun beklentilerinin kişisel anlamda bize hiçbir şey katmadığı gerçeğini tokat gibi yüzümüze çarpan bir kitap. İvan İlyiç yalnız öldü. Hepimize olacağı gibi.

Kasvetli ve çarpıcı bir kitap. Okurken hem merak ediyorsunuz hem de bitmesin istiyorsunuz. Genel yorumların aksine ben kaçma girişimi beklemedim. Bir Ishiguro romanından bu tip bir aksiyon beklemek biraz enteresan bile geldi bana. Yazarı bir kenara bırakırsak karakterlerde fazlasıyla bir boyun eğmişlik var. Yani her konuyu halı altı yapıyorlar, kendi aralarındaki konuları bile kolayca sineye çekip düzenin bozulmaması için çabalıyorlar. Herkes aman ağzımızın tadı kaçmasın modunda olduğu için kaçma girişimi beklemedim. Ama bir intihar bekledim. Kitap boyunca sanki ana karakterlerden biri olmasa bile, yan karakterlerden biri ya da ismini ilk kez duyacağımız biri intihar edecekmiş gibi geldi. Açıkçası bunun olmaması şaşırttı beni. Sanırım kitabı bu kadar kasvetli yapan da bu: hiç kimsenin hiçbir baş kaldırma belirtisi göstermemesi. Herkesin her şeyi kabullenmiş olması. Kitap genel olarak aynı tempoda ilerliyor. Ama dili ve zaman zaman şaşırtması oldukça güzel. Okumaya başlamadan önce herhangi bir ön araştırma yapmamıştım spoiler yememek adına ve iyi ki de öyle yapmışım. Tommy en sevdiğim karakter oldu. Bunca boyun eğen insan arasında en baş kaldıranı yine de oydu sanırım. Tüm aykırılığıyla... Sanırım ben de Kath gibi onu hiç unutmayacağım. Ishiguro, Japon edebiyatının biraz dışlanmış bir yazarı. Okurken zaman zaman benim de içimden geçen şuydu açıkçası, eğer bu kitap Kenzaburo Oe'nin eseri olsaydı heyecan kesinlikle daha farklı bir boyutta olurdu! Ya bir cinayet olurdu ya bir intihar ya da bir başka kaos... Her neyse bir eseri başka bir yazara yamamak da doğru değil sanırım. Japon edebiyatı güzeldir!

Marjinal bir kitap. Altı çizilesi cümleler mevcut, fazlasıyla...

Epeydir Saramago okumamıştım, özleten bir dili var. Ancak şimdiye kadar okuduğum diğer kitaplarından farklı şekilde seyrediyor bu kitap. Saramago'nun kitaplarında genel bir anlatım görürüz normalde, şahıslardan bahsedilse dahi o genel anlatım, insanlığın genel hâlinden detaylar arka planda bırakılmaz. Bu kitapta ise son kısımlarda daha ziyade viyolonselci ile ölümün yaşadıklarını* görüyoruz. Bu anlamda alışageldiğimiz akıştan farklı bir yol izlemiş. Kitaba genel olarak değinmek gerekirse, Saramago'nun diğer kitapları gibi efsane metaforlarla ve ironilerle donatılmış olduğu aşikar. Ölüm gerçeğinin ortadan kalkma ideası, tarih boyunca insanlara mükemmel gelen, insanların defalarca farklı akımlarla peşine düştükleri bir hayal. Ancak yine kazın ayağının öyle olmadığını görüyoruz. Mutlulukla başlayan tepkilerin yerini kaosa bırakması, yöneticilerin ölüm* politikaları, kilise... Hepsi çok güzel işlenmiş. Bilhassa Tanrı ile ilintilenen kısımlar ve göndermeler güçlüydü. Açıkçası ölümün dişil olarak nitelendirilmesi beni şaşırttı. Yabancı dillerdeki artikellerde ölümün artikelinin feminen olduğunu bilmiyordum. Aksine ölümü cinsiyetlendirmek lazım gelirse bunun maskülen olacağını, yani ölümün erkek olacağını düşünürdüm. (tarih boyunca savaşanların, can alanların ve kan dökenlerin yüksek çoğunluğunun ön planda erkek olduğunu bildiğimizden ve diğer pek çok şeyden olsa gerek, belki de pek çok kişi de bu şekilde düşünmektedir) Binaenaleyh kadın olması beni bir süre şaşırttı. Ölümün kadın olması kendini en çok finalde gösterdi kanımca. Zira ölüm bir erkek olsaydı da belki yine âşık olduğu kadını kendisinden* kurtaracak ancak onunla birlikte olduktan sonra fani kadın uyurken evi terk edip gidecekti. Yani kadın olan ölümün aksine, eflatun mektubu yaktıktan sonra uyuyan faninin yanına gidip sarılmayacaktı. Belki de seksist olan benimdir, bilemiyorum. Ama ölümü kadın olarak nitelendiren insan bilinçaltından da, Saramago'ya finali bu şekilde yazdıran kabul görmüş "kadın duygusallığı" gerçekliğini yaratan algıdan da daha fazla seksist olduğumu zannetmiyorum.

Enteresan bir kitap, bir o kadar da sürükleyici. Başlarda David'in tutumu bana Camus'nün Yabancı'sını hatırlattı. Ama sonradan sonraya David'in aslında çoğumuz gibi alelade arzularının, alelade avunmalarının olduğunu fark ettim. Kast ettiğim genç bir kızı arzulaması değil. Arzulamayı arzulaması. Bu sayede acziyetini gidermeye çalışması, bir şekilde avunup hayata tutunmaya çalışması. Hatta bunu zaman zaman kabul etmesine rağmen, temelli bir inkar halinde olması. Bağımlılıkların temelinde de evvela bir şeylerin üstünü kapatma çabası yok mudur? Acıların, anıların, geçmişin, stresin, tutunamayışın... Ve bu düşkünlükler sadece sigara, alkol gibi şeylerle sınırlı değildir. Cinselliğe de düşkün olabilir insan, David gibi. Ve bunun için işinden dahi olabilir, hatta kılını kıpırdatmadan, David gibi. David karakteri, anlamakta zorluk çekilecek ve ötelenecek bir karakter gibi dursa da aslında monologları, ruhunun kirlilikleri, akademisyen de olsa iç dünyasıyla asla bir baltaya sap olamayacak olması lâkin tüm bunlara rağmen Lucy'yi sarıp sarmalayışı ve babalık yaparken(her ne kadar kendisi bunu yapamadığını düşünse de) gösterdiği tavırları, hayvanları neredeyse bir "eşya" olarak gören söylemlerine rağmen ölülerine dahi saygı, hatta fazlaca saygı duyuşuyla, kısacası tüm tenakuzlarıyla içimizden biri. "Öyle bir utanca bulandım ki, bundan kendimi kurtarmam pek kolay olmayacak. Benim yadsıdığım bir ceza değil bu. Verilmesin diye sızlanmıyorum. Tam tersine, her gün yaşıyorum bunu, utancı varoluş konumum olarak kabul etmeye çalışıyorum. Belli bir süreyle sınırlanmadan, utanç içinde yaşamam Tanrı için yeterli mi sizce?" Ve Lucy'nin dünyası... İşte o içimizden biri değil. Hayata bakış perspektifi anlaşılmakta güçlük çekilecek bir karakter. Susarak mücadele eden, belki de pasif direnen. Yine de direniş, direniştir be Lucy, bilhassa Afrika gibi bir yerde kimse böyle direnemezdi. Güzel kitaptı, çok güzel.

Her ne kadar "reel" sosyalizme yönelik bir hiciv de olsa, okuduklarım bana hiç yabancı gelmedi. En makul gözüken insanın dahi gücü ele geçirdikten ve bir şeyler yapmaya muktedir olduktan sonra nasıl bir canavara evrildiğini, güzellikler vaadettiği insanları nasıl örselediğini ve ötekileştirdiğini, düşman addettiğiyle tabiatı(egosu) gereği dost olmakta bir sakınca görmediğini metaforik bir anlatımla gözümüze sokuyor, içimize işliyor. Güçlünün yanı sıra kendilerini güçsüz konuma sokanlar da fazlasıyla tanıdık. Evvela Boxer... Benliğini, hayvanlığını, bireyliğini hiçe sayma pahasına muktedire tabii olan Boxer. En çok ona üzülmedim okurken, yazık olmaz Boxer'lara. Koyunlar zaten mâlum...

Tam bir vapur kitabı, kısa soluklu ama bir o kadar Murathan Mungan klasiği.

Arturo Bandini, hüznünü mizahla harmanlayan; kendine acımasıyla, alelade herhangi bir yerde kendine kapanıp rahatlayana kadar ağlamalarıyla, her şeye rağmen sevdiği kadının sevdiği insana dahi merhamet duyup onun için sabahlara kadar uğraşmasıyla ve ağlayan bir insanı teselli etmek için kendi acziyetlerini ortaya dökmesiyle insanın ne demek olduğunu okuyana hatırlatan güzel yürekli adam. O hafif burnu büyük triplerinin dahi altında yatan mücadeleyi unutmayacağım. Arturo Bandini: ne balık ne de kuş*