Puanlar ve değerlendirmeler

Baskı: Obabakoak

Şimdi nasıl denir, hangi yeti ile açıklanabilir okuduğumuz metinler bilmiyorum. Bir okuma analizi yaparken amaç tüm yönleriyle ifşa etmek mi olmalıdır yoksa aldığın hazzı kendi uygun kelimelerinle damıtıp ifade etmek mi? Şunu söylemeli, Obabakoak beni oldukça şaşırtan sıra dışı bir metin oldu. Burada kastettiğim okuma planımda hangi kitapların bana ne şekilde zevk vereceğini az çok kestiririm. Bu ön yargı yersiz bir hüküm olsa da genelde tutuyor. Yalnızca`: Usta ile Margarita `kırmıştı bu enfes biçimde bunu. Velhasıl, elimizde muazzam bir labirent var. Eğer sizinde evinizin bir köşesinde veya aklınızın bir köşesinde Bernardo Atxaga yapıtı duruyorsa kesinlikle bir labirentin içine balıklama atlamanıza çok az var. Bask yazar Bernardo Atxaga okuru post modern bir ikileme düşürüyor, okuduğunuz şey bir roman mı, bir öykü kitabı mı? Hani nedir diye soruyorsunuz. Ki kurmacanın süzgecinde de karakterler 19.yüzyıl edebiyatı ve 20. yüzyılın ortalarında filizlenen post modernizmin kuramları eşelerler. Bir dilin edebiyat olmadıkça yalnızlaşacağını vurguluyor Bernardo Atxaga ve dolayısıyla bu enfes kolaj metinde dile değinirken `:Obaba` kasabasındaki insanlarında yalnızlığına dokunuyor. Obaba bir taşra kasabası. Yağmurlu, dolayısıyla rutubetli ve kasvetli bir hüviyete sahip. İnsanlar pozitif bilimlere mesafeli bu nedenle dogmatik ögelerin temsiline sığınmışlar. Fakat batıl inançların kurduğu yerleşkede yalnızlaşan insanlar da bu kasabada kendilerine ait bir ekim kurmaya çalışıyorlar. Nitekim ilk öykü olan, Esteban Werfell öyküsünde, din ve ideoloji çatışmasına takılmış, hayatının büyük bir kısmını bu ikilemden doğan bir yanılsamaya kaptıran genç bir adamın geçmişini anımsamaya çalışmasında yakalanıyor. Almanya'da iyi bir hayat geçirmiş olan baba, oğlunun Almanca öğrenmesi için gösterdiği çaba da hem Bask Diline yönelik bir imgelem olurken hem de modern bir adamın taşra kasabasında yaşadığı özlemde damgalanıyor. Öykülerin geri kalanında da Obaba kasabasının yalnız insanlarını, onların ucuz beklentilerini ve püf diye sönen hayallerine rastlayacaksınız. Sonuçta bir ihtişamsa eğer kanıksanan uzaklık, bura yörenin insanlarında bu çok var. Benim üçüncü bölüm olarak nitelendirdiğim `:Son Kelimenin Peşinde` bölümü metinlerarasılık faaliyetlerinin havada uçuştuğu bir bölüm. Buradaki ilk anlatı `:Julio Cortazar`'ın`: Cinayeti Gördüm` öyküsüne paralel biçimde karakterimizi geçmişe sürüklüyor. Yıllardır tozlu çekmecelerde unutulmuş bir fotoğraf karesindeki ilgi çekici bir bölümle beraber paranoyakça bir işe atılıyorlar ve eşeledikçe teorilerinin doğruluk ihtimali artıyor. Fakat araya bir girelim, kitabın ikinci bölümü, `:Villamediana Halkı Onuruna Dokuz Kelime `kısmında Atxaga lafı elektroşok tedavilerine getirir. Ve dokuz kelime içinde bir karakterin kasabada yaşadıkları anlatılır. Velhasıl son bölüme geri dönelim, Son kelimenin Peşinde kurmaca labirentinin zirve yaptığı, bir öykü kolajı resmen. Karakterler yolculuklarında fotoğraftaki esrarengiz durumun peşindedir, burada bir öykü içindedirler. Bununla birlikte yolda giderlerken kendilerine öykü anlatırlar. Ki öykülerden biri Borges'in `:Olağanüstü Masallar`antolojisinde de yer alan muazzam bir öyküdür. Velhasıl, fotoğraftaki gizemi çözmek adına doktor arkadaşıyla birlikte amcasının öykü okuma gününe davet edilen ikili yolda yaşadıkları öykülerle zenginleşir ve keyifli bir gün geçirirler. Açıkçası bu bölümden sonrası Lynchvari bir gerilim ve son bölümde nakavt alan bir okur bırakıyor elde. Elde kalan yalnızca bu mu, hayır. Muazzam bir edebiyat şöleni. Bitmesin istediğiniz.

Baskı: Ruhlar Evi

Notos tarafından geçtiğimiz aylarda en iyi on latin amerika kitabından biri seçilen Ruhlar Evi kanımca ilk 20'ye bile dahil olamayacak bir roman. Tabi ki bunun için gerekli argümanları sunmak için elimi taşın altına da sokacağım. Gelelim Allende'nin Ruhlar Evi'ne. Büyülü gerçekçiliği alt yapıya oturtan roman bunda başarılı olmasına oluyor ama etkileyici olmuyor. Bunun nedenlerinden biri kitaptan yaklaşık 15 yıl önce yazılmış olan Marquez eseri Yüzyıllık Yalnızlık bu kitapta söylenen her şeyi zaten ifade etmekle kalmıyor, fazlasını söylüyor ve daha etkileyici oluyor. Allende'nin dünya dışı konumlandırdığı öğeler genelde ökilt mertebeden çıkamıyor. Rosa güzeller güzeli, evet fakat Rosa yeşil saçları taşıdığı deniz canlısı hüviyeti tamamlanmıyor misal. Eksik, gedik bir yapıya gelen Clara ve Esteban romanın etkileyici tek karakterleri olsa da şu bir gerçek ki asla unutulmaz karakterler olarak zihindeki boşluğa doldurulmuyorlar. Bir roman yeni bir şey söyledikçe, edebiyatının içine yeni bir motif kattıkça güçlüdür, Allende'nin romanı darbeyi anlattığı için güçlü olamaz, allende'nin romanı zaten söylenmiş şeyleri içeriğe ancak oturtabiliyor. Kusurları ezber söylemlerle buğulaştıran ülkemiz sözde aydınları ve edebiyat otoritesi bellenmiş insanların da aslında kalıpların dışına çıkamadığını görüyoruz. Ruhlar evi olsa olsa ortalama bir roman.

Baskı: 2666

Roberto Bolano ilham veren bir yazar. Kılavuzluğunda eğilip bükülmeden akan salyalarımla koşturuyorum. 2666, Bolano'nun Vahşi Hafiyeler'in satır aralarında da vurguladığı, yine aynı kitapta kayıp yazar Benno Von Archimboldi'nin ismini anarak sinyallerini verdiği kendi nihai projesinin mamulü. Daha önce kayıp bir kuşağın peşine düştüğümüz ve sorgusuz sualsiz bunu kabullendiğimiz Vahşi Hafiyeler'deki gibi Bolano romanı tarafından yine yakalanıyor ve sayfaların arasında hapsoluyoruz. Bu 1000 sayfaya yaklaşan ağır kitap, okurunun sabrını test etse de damardan gerçekçilerin tozlarının ardından 20.yüzyılın başlarından sonlarına kadar yoğrulmuş, canına kastedilmiş insanlığı arıyor Bolano. 5 bölümden oluşan kitapta kapıldığımız rüzgar Alman yazar Benno Von Archimboldi'yi arayan edebiyat eleştirmenlerinin pervasız inatları ve inançları vardır bu büyük yazarı bulma hususunda. Thomas Mann'ın bile ismini gölgede bırakan bu yazar, modern alman edebiyatının en büyük yazarıdır. Tabi bu süreçte dört eleştirmenin birbirleri ile olan ilişkileri, cinsel arayışları, rüyaları da inançlarına eklenmektedir. Yazarın bıraktığı külden izleri takip ederek meksika'ya kadar süren arayışlarında onların dahil olamadığı bir vak'aya denk gelirler. İnsanlığın şuurunu kaybettiğine dair ufak bir gösteri sunar bu etapta Bolano. Ülkemizde yaşananlara yakın, gittikçe artan kadın cinayetleri tarihin karanlık ve muğlak sayfalarında yerini ayırmaya başlar. Her yaş ve her meslek grubundan onlarca kadının ölümünün detayını ibretlik bir sunuyla aktarır Bolano. 2666 ziyadesiyle 21. yüzyılın gerçekten ilk büyük romanı, muazzam bir roman. Vahşi hafiyeler'in belki bir tık altında ancak vicdan yüklü duygusal bir arayışa sürüklüyor okurunu. Cortazar - Marquez - Fuentes - Borges gibi muazzam yazarların yanına adını ekliyor Bolano nazarımda. Tüm bunlarla birlikte şuurunu yitiren insanlık tarihindeki örtüyü kaldıran bir edebi anıt olarak ekleniyor bu roman. Arturo Belano'nun tanıklığında. Ulises Lima kim bilir nerede? Calexico dinlemek de ne büyük bir keyif, seviyorum Latin Amerika'yı...

Baskı: Kent ve Köpekler

Edebiyat tarihinin belki de en makyavelist yazarlarından Mario Vargas Llosa kişisel bir nefret uyandırsa da bende, şöyle bir gerçek var ki yazdığı her metni inanılmaz bir atmosfer içinde işleyen, belki de bunu en iyi yapan bir kaç yazardan biri. Kent ve Köpekler'de, arsız perulu yazarımız bizi, otobiyografik esintilerle Peru'daki bir askeri kolejin kasvetli ve gergin ortamına sokuyor. Askeri okuldaki öğrencilerin alt ve üst dönemlerle yaşadıkları çekişmeleri, otoritenin gözünden çıkabildikleri anda yüzlerindeki maskeyi çıkarıp her türlü boşluğu değerlendirdikleri bir hakimiyetin yaşandığı son derece sert bir ortama okur olarak adapte olmaya çalışırız biz de. Sokakların kendi kaotik savaşındaki gelişmelerin aksine askeriyede yaşanan şey disiplin perdesinin altında yaşanan bir kaostur. Her şey ya görmezden gelinir ya da yıllarca ezberlenip devam eden düzenin oradaki öğrenciler tarafından da ezberlenip boşluklarla doldurulmasıdır. Öğrenciler birbirlerine yaptığı orantısız şakalardan tutun işkencelere yapılan her şey üst rütbenin açıklama dinlemez tatmininde sınırlanır. Ve düzen kendi içinde yolunu kaybeder. Burada düzeni oluşturan genel kural, ataerkil beklentinin zemininde olgunlaşır. Çocuklar buraya erkekleşmeleri ve hayat karşısında daha sert olmaları maksadıyla itilir. Zorla yollanırlar ve kolejde hemen hemen her sosyal kesimden insan yer bulmaktadır. Zencisi, beyazı, dağlısı ve yerlisi derken takma isimleriyle analım burada; jaguar, şair ve köle üzerinden tüm yaşananlar irdelerin. Üçü de başlı başına farklı karakterler olan bu çocukların okuldaki yaşamları ve okul öncesi yaşamlarını bir neden - sonuç ilişki ile işler Vargas Llosa. Zira bu çocukların buraya gelmesini sağlayan, aileleri ve yaşadıkları hayatın getirdiği sonuçlar olmaktadır. Nitekim Vargas Llosa burada tutunabilen karakterlerinde önceki farklı dünyalarından daha çetin olan mücadelenin de varoluş mücadelesi olduğuna lafı getirir olaylar üzerinden. Vargas Llosa'nın kurduğu olağanüstü atmosfere dalıp çıkarken okur için, muhtemelen bu üç karakter kadar militarist düzenin sonuçları da yıkıcı olacaktır. Yine de tüm bunlar Vargas Llosa'nın berbat bir adam olduğu gerçeğini değiştirmez.

Baskı: Gizli Kalmış Bir İstanbul Masalı

Öykücülüğün ve öykünün bileşkesi, nesnelerin zamana mal olmuş canlılıkları ve İstanbul sokaklarında hapsolmuş hatıraların sirenleri. Ali Teoman yazdıklarıyla sisin ardındakini en parlak haliyle görünür kılıyor.

Baskı: Ferdydurke

osman fırat baş tarafından dilimize Lehçe aslından çevrilen, Witold Gombrowicz'in çağdaşlarını bol bol iğnelediği ve modern toplumdan tutun eğitim sistemine dek pek çok noktayı eleştirdiği romanı. Roman, Kafka karakterlerinin içine istemeksizin sokuldukları, bürokratik talihsizlik örneğinin bir benzerini ulaştırıyor okuruna. 30'lu yaşlarının başındaki bir adamın, tekrar 16-17 yaşındaki çocuklarla birlikte eğitim görmeye başlaması ve modern bir ailenin yanında yaşamını sürdürmesi kitabın en mühim kısımlarını oluşturmaktadır. Ferdydurke romanı ile Gombrowicz temel olarak modernist sığlığı yerden yere vurur. Dünya Savaşı sonrası açığa çıkan yeni toplum bilinci gereği, Yuzef karakteri, kondurulduğu yeni yaşam içinde -burada burjuva bir ailenin sığıntısı demek daha makul olacaktır- demode olarak damgalanan bir yapıya sahip olduğunu keşfeder. Evin 17 yaşındaki kızına tutulan Yuzef, ne yaparsa yapsın asla modern davranış sistemine sahip olmadığını farkına varır ve buna duyduğu öfkenin tomurcuğuyla, çocukça yöntemlerle bulunduğu acizlikten sıyrılmaya çalışır. Ve 30 yaşındaki çocuğumuz nitekim kendisiyle alay eden, kendisini ciddiye almayan aile ve kızını darmadağın edecek bir planla içine zorla sokulduğu eğitim ve sosyal yaşamdan sıyrılır. Ama bu defa yanına okuldan Mezgit isimli arkadaşı da katılır. Mezgit biçim olarak idealizmden uzak eylemci yapıya sahip diğer taraftan da eşcinsel ve komünizm ikilemi ile Gombrowicz'in hiciv dolu penceresinden bakan en karmaşık karakter olarak aklımda asılı kaldı. Neticede Ferdydurke yazıldığı dönemde değil yalnızca, günümüzde dahi etkinliğini sürdürebilecek özgün içeriği ve üslubuyla önemli bir metin olarak ifade edebilirim. Kitabın bence ana eksikliği o çocuklaştırma ifadesinin bir yere varması gerekliliğidir fakat bu olmuyor. Çevirmenin son sözde o sırada yaşan `Gezi Parkı olaylarına` yolladığı selamla da ayrı bir güzellik yaşatmıştır bana.

Baskı: Vahşi Hafiyeler

Roberto Bolano'nun tabiriyle kuşağına yazdığı bu aşk mektubu,. beni kalıntısal biçimde her seferinde hayranlığa düşüren Latin Amerika edebiyatının tüm kayıp yıldızları ve her bakınma da orada duran parlak yıldızları için saygı duruşuna geçmemi sağladı. Arturo Belano ve Ulises Lima'nın dünyanın dört bir yanındaki yaşayışları, hayatlarından geçmiş olan onca kişinin 70'li yılların ortalarından 90'lı yılların ortalarına varana dek açıklamaları ile kemikleşiyor. Şiirden beata, bohem yaşayışlara ve hepsinin arasında yalnızlığın verdi teslimiyetle insanların kayboluşları okurken damıtılıp durdu belleğime. Bu koskoca macerada her ilişkinin ayrıntılarında koşturdum durmadan ve sanırım daha çok koşacağım latin amerikanın peşinden. Dörtlü çetenin birleştikleri ve ayrıştıkları noktaları genel manada biliyordum fakat Vahşi Hafiyeler'de `damardan gerçekçiler` adıyla kısa bir dönem kendi anlayışlarını yerleştirmeye çalışan bu toy çocukların yaşadıkları her şey latin amerikanın ördüğü travmatik gelenek ve kendi gerçeğinin koşullarının hapsiyle kanıksanıyor. Edebiyat değirmeni 40'lı-80'li yıllar arasında en güzel eserleri öğüten toprakların içinde her türlü duyguyu en yoğun biçimde yaşattığı Bolano romanına bayıldım da kaldım öylece.

Baskı: Acaba Nasıl?

İmgelerin dolup taştığı Beckett romanı. Herhangi bir konu birliği, noktalama işaretleri barındırmayan, tekrarlamaların ağırlıkta olduğu romanda özellikle; çamur ve çuval imgelerinin taşıdığı metaforların neler olabileceğini keşfetmek adına kendimi pek zorlasam da Beckett tarafından yer yer çuvallanışım nedeniyle net hiç bir şey söyleyemiyorum. Romanın tekrarlayan işleyişinde, yaşam koşullarının çetin mücadelesine yapılan atıflar olduğu kadar, anıların ve ölümün de geçmiş ve geleceğe yönelik bir anıştırma olduğunu ifade edebiliriz. Pim'den önce pim ile birlikte ve pim'den sonra bölümleri aslında ölüm ve yaşamın çizgilerini belirleyen hususlar gibi görünmekte. Anlatıcı olduğu rivayet edilen Pim, anlatıcı olmaktan ziyade anlatıcının teneffüs ettiği yaşamın ta kendisi olması muhtemel. Özet geçmem gerekirse; varlık, hiçin üzerindeki solgun bir lekedir. Peki, acaba nasıl?

Baskı: Kayboluş

Dehaya övgü sunmak adına giriştiğim bir yazı olmayacak bu, Perec'in de böyle bir şeye ihtiyacı olmadığı malum. 1978 yılında yayımlanan başyapıtı `La vie mode d'emploi`'yi dünya edebiyatına sunması tek başına, sakallı üstadı yüzyılın ikinci yarısının en iyi 10 edebiyatçısı arasına yerleştirmesi açısından yeterli. Yine de 1969 yılında ilk başyapıtını, `kayboluş`'u yayımlanıyor, Perec dehası bu metin de, Yaşam Kullanma Kılavuzu gibi görmeyi - kavramayı ve yapbozun eksik parçalarını metin yoluyla yerleştirme amacına yönelmesi estetik ve eğlencenin kıvraklığına okuyucuyu ortak ediyor. Georges Perec zihnine ortak olma payesine erişiyoruz. Bence kendi kıvraklığını okurla birleştirmesi açısından oulipocular kusursuz dil işçileri olarak belirgin bir fark ortaya koyuyorlar. Yalnız metin hakkında bir kaç hududu işaretlemek elzem olacak; (bkz: hypertext) (bkz: oulipo) (bkz: lipogram) Deneysel edebiyatın uç örneklerini sunan Perec'in Kayboluş'u ekseninde, yazıldığı günlerden bu yana devam eden tartışmalara da yöneleceğim fakat öncelikle şuradan başlamak gerekir; Fransızca dilinin en çok kullanılan ünlüsü, `e` harfini sınır dışı ediyor Perec. 300'ü aşkın sayfada e harfinden süratle kaçıyor. Metin boyunca anılan pek çok edebi eserdeki özel isimlerle, yazarların özel isimleriyle milimlik oyunlar sergiliyor. Ve Perec'in metni dolayısıyla çevirmeni de belirli koşullara, zorunlu değişikliklere tabi kılıyor. `Cemal Yardımcı` benim pek hoşlanmadığım `yarı yazarlık` sıfatını zorunlu aralarda ifade edip beni öfkelendirse de ölçüyü kaçırmamak gerektiğini, Yardımcı'nın ciddi bir emek ile Perec'in kurduğu labirentten sağ çıkan ender çevirmenlerden biri olduğunu kabul etmek okur için zor olmayacaktır. Metin yalnızca lipogram etkisiyle gerçekleşen bir meydan okuma değil. e'nin kayboluşu Perec'in metaforu. Kimilerine göre bu metafor 2. dünya savaşında kaybolan annesini işaret etmekte, nitekim annesine ilişkin nazi işgali sonrası Fransa'da ortadan kaybolanlar için yakınlarına verilen `acte de disparition` ibareli ölüm kağıtları kalıyor. Kitap e'nin ortaya dökülmezliğinde bir labirentin inşası ile körükleniyor ve Calvino'nun başyapıtı `Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu` ile ouliposal benzerlikle konuşlanıyor. Birbirine karışan hikayeler, bir tür kovalamaca ve merakın izinin sürülmesi ve hepsiyle birlikte büyük bir serüveni kapsadığını görüyoruz. Eh hypertext ve oulipo karmaşasının kurgusal evreninde Perec, e'nin kayboluşunu, `Anton SSliharf'`in uykusuz günleri ve aniden ortadan kaybolmasıyla düzeneğini kurar. Onu arayan arkadaşlarının da birbir ortadan kaldırılmasıyla, sabırlı karakterlerin gelmek bilmeyen paranoyaklıkları ile sıkıştıkları labirenti SSliharf'in geride bıraktığı bir takım dokümanlarla açıklamaya çalışmaları, SSliharf'in yaptığı okumaların sunduğu ipuçlarının aslında işin aslını ortaya dökmekte olduğunu kitap sona erdiğinde anlarız. Özellikle hikayelerde `Adolfo Bioy Casares'`in `Morel'in Buluşu`nu keşfetmek çok eğlenceliydi. Sadece bununla yetinmiyoruz, Kafka'dan Joyce'a, Moby Dick'ten Poe ve Borges'e uzanan bir edebiyat yolculuğu aynı zamanda. Geçtiğimiz yüzyılın en sıradışı yirmi metninden ikisine imza atan Perec'e hayranlığım ifade edilmez ama oulipo ve hypertext fetişi olan bir okuru olarak kendisine şükran borçluyum. Sanırım son yıllarda iyi roman yazılamıyor oluşunun temel nedeni olarak da iyi romancılar döneminin kapanmasıyla idrak edebiliriz. Borges'in de dediği gibi; yazacak bir şey kalmadı. "Bir sözcük pahasına bile bir sesli harf harcamayız" İşte size edebi nirvana.

Baskı: Vergilius'un Ölümü

`Broch`'un Vergilius'u hakkında bir şeyler düşünebilmek için kitabın yazıldığı yıllara bakmak gerekiyor. `Vergilius`'un 18 saatine tırmandığımız bu yolculuk -bana kalırsa- `Broch`'un 2. dünya savaşı yıllarında maruz kaldığı kara yazgının yerilmesi ve bu yerginin şiddeti ile sanata, ölüme, iktidara, sanatçıya, özlemlere ve geleceğe yönelik pek çok sorgulama biçimi taşıdığını görüyoruz; ancak bu sorgulamalar iskeletinin biriktiği yığın şairin varoluşa dair soruların zemininde yer almasıyla bütüne erişiyor. Kitabın kasvetli havasının ağır akışında, özne olan Vergilius'un hem kendine hem de baskıya karşı aradığı yanıtlar ve oluşturduğu sorular göze çarpar. Fakat kitabın özellikle ilk bölümü, kurgunun Roma'sının sahip olduğu ihtişamdan, Broch'un yalın gerçeğine, 2. dünya savaşı yıllarının bir sanatçıda yarattığı korku ve öfkenin bir temsili olarak göze çarpıyor. iletişim teorisiyle az çok ilgilenenler kitle davranışlarının ne biçimlerle ifade kazanacağını bilirler. Kitlelerin derinlikten uzak ve eleştiriye tahammülsüz davranışları Vergilius'un gemiden indiğinde yaşadığı ilk ürpertileri soluğunda üretir. Kitle onulmaz biçimde her yerde oluşabiliyor, sokağı geçelim; şuan cansız nefes üflediğim yazının görünür kılınacağı bu mecrada amansız oluşumunun barınaklarından. aklı selim herkesin duyması gerektiği kitle korkusu, Broch'un savaş döneminde gerçekleştirdiği bu edebiyat ibadetinin ilk 100 sayfasında sürekli dile getiriliyor. Vergilius'un Ölümü sanatçı ve eserinin ikili alışverişine, iktidar ve hamiyi de ekler. Etkiye girenin yeşerttiği üretimin sanat üretimi olduğu kadar konumu koruma güdüsüyle de gerçekleştirdiğini gösteriyor. İlk bölümde İmparatorluk donanmasını karşılayan halk kitlesi yırtıcılığının Vergilius'da yarattığı tahribat, yer yer Truva yangınının küllerini taşıyan rüzgarın edebi özlemine taşıyor şairi. Vergilius ölümün kışkırtıcı iklimine hastalıkla alışacaktır nitekim. Kitabın ikinci bölümü ise şairin monologlarıyla tam anlamıyla varoluşun bütününe dokunacaktır. Şiirinin, ölüme dair bir anıştırma olduğunu hasta yatağında keşfeden Vergilius varoluşa dair yanıtsız kalan her soruya bilginin imkansızlığıyla kavuştuğunu fark eder. Bir okur için zorlayıcı olan bu uzun monolog zinciri ölüme uzanan bir adamın son yolculuğuna fiziksel ve ruhsal hazırlanışını içeriyor. Sanatın ve yaklaşan ölümün felsefi arayışında kabuğu kırılan geçmiş hayaletlerin ziyaretine böylece kucak açar şair. Nitekim bu bölümde taşradan kendine akseden tartışmalar ve akabindeki ölüm başyapıtını yaktırma isteğini uyandıracaktır Vergilius'da. Sezar Augustus ile eseri üzerine yaşadığı tartışmalar sanatçının kendi hesabına yaşadığı çıkmazda konuşlanıyor. Şair `Aenas`adlı yapıtında aslında Romalıları anlatmadığı, onların yalnızca ruhları ve onurlarını yücelttiğini düşünürken, davranışının sebebi nihayete erdiremediği eseri üzerindeki başarısızlığı kaldıramayacak sanatçı refleksinin ötesindedir. Vergilius, arkadaşları ve Sezar Augustus ile yaşadığı tartışmalarda basitçe, yalnızca anlaşılmak istemektedir. Sanatının övgüye mazhar kılınan bulutunda Vergilius kendi varoluş anlamsızlığı ile sanatının hiç bir şeyi değiştiremeyeceğini keşfetmiştir. Sanat bir şeyleri değiştirebilmekten hep uzaktır, böyle bir iddiası olmamalıdır; sanat uçurumun kenarında size gösteri sunan o manzaradır, karşıya geçmeniz için uzatılan sırık ya da merdiven değildir. Tüm bu anlamsızlıkların yanında arkadaşları ve Sezar ile yaşadığı tartışmalar da; şiirinin Roma üzerine bir mit kimliğiyle oturması ve buradaki dizilerin artık Roma'nın gereksinim duyduğu hücrelere dönüştüğünü savunabiliriz. Vergilius'un acısı yalnızca şiirinin kendi estetik algısından çıkıp, anlamsızlığı içerisinde başkalarının idealleri uğruna hedefi bulmasıdır. Nitekim sanatçı ve iktidarın çatışmasının bu şekilde kusursuz uzun cümlelerle işlendiği bir fırtına bulutuydu Broch'un eseri. İki sayfayı aşan cümleleri okumaktan hiç bu kadar tat almamıştım. Kuşkusuz Vergilius'u ürküten ölümlülüğe hiç sokmadan bir defa daha ölümsüz kılmış Broch; bu şaheserle kendisini de.

Baskı: Ağaca Tüneyen Sweeny

"... pek çok labirent saydım size, ama bunların hiçbiri Flann O'Brien'ın kısa zaman önce çıkan kitabı Ağaca Tüneyen Sweeny kadar karmaşık değil. Ağaca Tüneyen Sweeny yalnızca labirent değil; kitap İrlanda romanını yaratmanın pek çok olası yolu üzerine bir tartışma, İrlanda'nın tüm stillerini örnekleyen ya da parodisini yapan düzyazı ve nesir alıştırmalarından oluşan bir repertuvar aynı zamanda." Bu sözleri söyleyen, labirentlerin piri Borges olunca merakınızın hızına yetişemiyorsunuz. Flann O'Brian'ın metni yazarın kendisi gibi çeşitli talihsizlikler yaşamış. Kitabı yayımlayan yayınevinin deposuna bir bomba düşene dek 244 adet satmış. Bu patlama kitaba ait kopya bırakmamakla birlikte James Joyce ve Jorge Luis Borges'e ulaşıyordu yine de. Üstkurmaca tekniğinin dahiyane bir örneği olan Ağaca Tüneyen Sweeny'de Flann O'Brien üç katmanlı bir roman oluşturuyor; Kendisi anlatıcıyı; anlatıcı, bir yazar olarak romanında inşa ettiği Trellis'i ve Trellis'de Furriskey'i ve arkadaşlarını yaratıyor. Bu katmanları takip etmek pek zor olmasa da yine uyanık olmanın bir zararı dokunmayacaktır. Kitaptaki diyaloglar muazzam. Bu mizah gücünün yalnızca yerel bir unsur olmadığını, entelektüel bir kaynaktan doğduğunu görüyoruz. Flann O'Brien bir zincir hattıymışcasına ilerleyen koyu diyalogları esinlenme yoluyla oluşturuyor. Misal Homeros'un bahsi geçerken, kör olduğunun belirtilmesi üzerine, başka biri, yardım almadan karşıdan karşıya geçen bir körün hikayesini anlatabiliyor. Ki Homeros'a da gelişin bir öncesi var tabi. Bu diyalog zincirini Joyce'un Ulysses ile o dönem zirveye taşıdığı bilinç akışının, diyalogla tavlanmış hali olarak ifade edebiliriz. Kitaptan bana aktarılan estetik şevk bir kenara oldukça eğlendiğimi de gönül rahatlığıyla ifade edebilirim. O'Brien'ın anlatıcısının yarattığı Trellis'in kurguladığı karakterlerin bir gerçeklik üzerine tartışır dururlar sıkla. Bu karakterlerin Trellis'i de içinde bulundukları -yani yazarı- dahil etmeleri sanırım Usta ile Margarita ve Cortazar'a has metinler dışında en eğlendiğim kısımları oluşturdu. Ve bu gerçeklik tartışması okuruna, gerçek hangisi, sorusunu ekseriyetle sorduruyor. Kurgudakinin, kendi yazgısının fitilini ateşleyinin peşine düştüğü bir labirent, sayfalarda sıçramayı sevenler için. Ayrıca eklemeden geçemeyeceğim, anlatıcının yazdığı romana, arkadaşı tarafından gelen şu eleştiri;' hepsi aynı biçimde davranıyor, hangisi hangisi karar vermek zor'" Flann O'brien kurgusuyla ne ironik bir tespit olmuştur!

Baskı: Saatleri Ayarlama Enstitüsü

Saatleri Ayarlama Enstitüsü yeni bir dönemin müjdecisi değil, bu yeni dönemin birey ve toplumda oluşturduğu travmanın ibret veren hikayesidir. Geleneği ve yeniliği temsil eden karakterler arasında Tanpınar asla taraf tutmaz. Onun yansıtmak istediği şey doğu ve batı kültürlerinin tüyleri diken eden gerilimidir. Tanpınar doğunun yerleşik mizacını eleştirdiği gibi `Nuri Efendi` gibi bir karakterle de bu kültür mirasını değerlendirir. Tahsilini batıda gerçekleştirmiş `Doktor Ramiz` psikanalize olan hayranlığıyla birlikte, `Hayri Bey`'in, Nuri Bey'den devraldığı aldığı tutumlu mirasa da hayranlık duyar. Ancak mühim karakterler `Halit Ayarcı` ve anlatıcı Hayri Bey olarak göze çarpar. Hayri bey `dinlemesini` bilir, bu yolla etki etmekten ziyade etkiye maruz bırakmıştır kendisini. Nuri Bey'in saatçilik hususundaki zarif hassasiyetini benimser ancak asla kendini adayamaz. Daha sonra tanışacağı Halit Ayarcı ise Hayri Bey yoluyla, Nuri Beyden aldığı ilhamla devrin istikbalini sağlamaya girişir. Diyaloglar ve karakterler ölçü alındığında kesinlikle uluslararası seviyede bir eserdir. Ayrıca reklamcının el kitabı olmalıdır Saatleri Ayarlama Enstitüsü, kitap yenilikle serpilen tutku değişik bir tat bırakır.

Baskı: 62 Maket Seti

Son Raunt isimli kitabında 62 maket setindeki gizemi meraklılarına aktarır Cortazar: "Birtakım anlatıcıların inandığı gibi, gizemli olan şey büyük harflerle yazılı değildir, tersine birtakım şeylerin arasından gözden kaçar; iki aradadır." Pek çok defa referans aldığım Yolları Çatallanan Bahçesi öyküsünde Borges, temelde zamanı anlatmasına karşın öyküde asla zaman sözcüğünün geçmesine izin vermez. 62 - Maket Setinde, gerçeküstü öğelerinin -vampir motifi başta olmak üzere -sadece romanın domino taşlarından biri olduğunu, bütünün alacaklı olduğu öğelerden biri halinde görüyoruz. Bütüne katılan bu etkin sosa karşın, yine de kitapta vampir sözcüğüne en yakın kelime olarak yalnızca bir defa vampirizm kelimesi geçiyor. Gerçeküstünün bu derece gizemle tutturulduğu bu tuhaflık, okuru ve 62'nin kuklalarından ikisini paranoyak bir sürece tabi tutuyor. Eh Cortazar gizemi asla açık etmeyen bir yazar ama 62 Maket Setinde Şehir ve paredros gibi kavramları kavrayabilmek ciddi anlamda zorlayıcı. Şehir mit. Şehir mıntıkanın buluşma yeri ama şehir tam olarak ne, hangi şehir? Şehir kelimesi her yeri ve her şeyi kapsadığını biliriz ama tam olarak nedir? Aslı Biçen bu konuda romanın İngiliz çevirmeninin notuna değiniyor: "Bu kavram Mısırlıların kılavuz ruh kavramından geliyor, bir yol arkadaşı; bu kitapta ise hem paylaşılan hem değişik insanlara değişik zamanlarda sirayet eden bir var oluş tarzı." Eh, gizem hala tam olarak Cortazar'ın yapılandırdığı gibi okurun o var oluşu algılayış biçimine bağlı olarak sürdürülebilir. Peki ya Paredrosum.. Paredros muhtemelen yok, paredrosum vicdanın, entelektüelliğin, dostluğun kişileştirilmiş bir prototipi. Bir robot. Eh bence, ve yine bence yanlış bir tespit. Cortazar ki söz konusu kendisi ise şaşkınlığa düşerim. 62 maket seti biçimsel özellikleriyle tipik bir Cortazar kitabı. Anlatıcının sessizce kimlik değiştirmesiyle, diyalogların kuvveti, bilinç akışının yoğunluğu ile asla standardın altında düşmeyen Cortazar'ın en güçlü eserlerinden biri. "Bir kanlı kale istiyorum" diye başlayan roman, kronolojik bir zamanı anlatmaz, karakterler mesafelerce uzaktayken bir bölüm sonra beraber olabilirler. 62 tekrarlamalarla tatlanır. Ve şöyle ki, imkansız aşkların, tutkuların, bastırılmış ihtiyaçların, umutların çemberinde kendi ihtiyaçlarını gidermeye çalışan mıntıka tayfası ağızda kekremsi bir tat bırakacaktır. Tek tek anlatmayacağım bu karakterler çoğu zaman duygusal, bazen gayrımemnun ve bazen de o muzip dalaşmalarıyla kahkaha attırabilir okuruna. Metnin gücüne güç katan diyaloglar ve karakterlerin çekimserlikleri, gerilimleri o kadar Cortazar'a özgün biçimde aktarılıyor ki işte bunu bu şiddette başarabilen başka bir yazar yok. Uruguaylı Felisberto Hernandez'den, Nabokov'un Solgun Ateşine, Rimbaud'dan pek çok yazarın etkileri olduğunu yine Son Raunt'da aktarır. Velhasıl ilk kez bir Cortazar yazını için şunu ilan etmekten çekinmeyeceğim sanırım: Tam bir Cortazar metni. "Ben o kadar da emin değilim," diye mırıldandı Juan. "Ama haklısın, dizginleri geleceğin eline verme gafletine düşmeyelim. Şehirde de şehrin dışında da depoladığım mahvolmuş gelecekler bütün gözeneklerime işledi zaten. Ne bileyim, sen bana işlevsel bir mutluluk veriyorsun sanki, mantıklı, gündelik bir insaniyet, bu da az şey değil ve mis kokulu bir midilliye benzemenin tek müsebbibi sensin. Ama bir an geliyor kendimi bir kinik gibi hissediyorum, ırkımın tabuları tırnaklarını gösterdiği zaman; işte o zaman bir yerde hata yaptığımı düşünüyorum, ifade tuhaf gelecek belki ama seni şeyleştirdiğimi , neşenden faydalandığımı düşünüyorum. Seni oraya koyuyorum sonra oradan alıyorum, bir şişe mantarı gibi takıp çıkarıyorum, seni hep yanımda taşıyor, ama hüzünlü olmam ya da yalnızlık çekmem gerektiğinde uzaklaştırıyorum. Ama sen beni böyle nesneleştirmiyorsun hiç, tabii içten içe bana acıyıp günlük iyilik haddini doldurmak için yanında bulundurmuyorsun eğer, bir izci başarı kurdelesi filan gibi." Eh, bir Cortazar metni işte, ustalıkla örülmüş bir kelime ve metafor dünyası.

Baskı: Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi

`Dubliners`'deki yalın ifadelere yakınlığı bir kenara bilinç akışı eserlerin rahatlıkla okunabildiği belki de bir kaç romandan biridir. Hem o kadar yoğun değil hem de pek çok defa bilince geçmeden önce okurun 'düşündü' diye uyarıldığına rastlayabiliyoruz. Yine de `a portrait of the artist as a young man`,James Joyce diyince Ulysses'i anmamak olamayacağından okunması zor bir roman oluyor. En güzel yanı benim için Ulysses'in, içinde büyük gizem barındıran karakteri Stephan Dedalus'u tekrar ve bu defa daha yakından inceleyebilme keyfiydi. Dini ve politik bir hengamenin İrlandalılığında henüz etrafını anlamlandırmaya çalışan bir çocuk Dedalus. Kitabın genel havasını pek de kapsamayan bir anne motifi ilk dikkati çeken çok şey oluyor. Annesinin kendisinin öpüp öpmediğini soran suale vardığı evet-hayırlı iki cevabın da arkadaşlarını güldürmesini anlamlandıramayan çocuk Dedalus, gençlik yıllarında yine anne motifi üzerinden bir konuşmayı sürdürürken Freudcu soluk tanımlamanın hüznünü arşınlıyor. Cizvitlerin sıkı disiplini altında aldığı eğitim, masa başlarında ailesinin büyüklerinin politika üzerine tartışmalarına kulak veren bu çocuğun muhtemelen -Joyce'un- ilk fark ettiği şey din ve politikanın iç içe geçip kendilerini sulandırması oluyor. Fakat bu karşılıklı beslemede Dedalus'un kendisini nereye konumlandıracağını okur olarak merak ediyorsunuz -ulysses'i okuyanlar Dedalus'u ve dolayısıyla Buck Mulliganlı bölümleri hatırlayacaklardır- Ve başından geçen ilk cinsel deneyimin ardından ruhu ateşler içinde yanar. Ne yapacağını bilemez, çünkü yaşadığı sancının sebebi aşk belası değildir. günah çıkarmaya kendini ikna edişinin ardından bir süreliğine sıkı bir dindar olacaktır. İşte dedalus'un içinde bulantıya neden olan şeyi kavraması böylece gerçekleşir. Artık kavrayışının dışında çıkmış olan yerleşik politik ve dini geleneklerin sıkı biçimde kabul ettirildiğinin farkına varır. Dedalus'un dini düstur konusunda yaşadığı gelgitler ve kendisine gelen rahiplik teklifi sonrası yaşadığı `epiphany`en yakınlarına kardeş demekten alıkoyacaktır. Joyce'un özellikle din üzerinden gerçekleştirdiği yoğun anlatılar Dedalus'un arayışlarının sadece bir kaç ayakizidir. Milliyetçilik, Aşk ve Sanat bu takibin diğer önemli kavramları olacaktır. Üniversitedeki arkadaşlarıyla yaşadığı tartışmalar o yaşların en dokunaklı uğraşlarıdır belki. Çevresinde şair olarak anılan bu genç adamın hayranlık ve kıskançlıkla kendine çevrilen yüzlere aldırmazlığı ile noktalanırken irlanda milliyetçiliği üzerine sorgular durur kendisini; "Konuştuğumuz dil benden önce ona ait ev, isa , bira, efendi, sözcükleri onun dudaklarına bende olduğundan ne kadar farklı! Ben bu kelimeleri ruhumda herhangi bir huzursuzluk duymadan yazıp söyleyemiyorum. Onun dili, hem o kadar tanıdık hem de o kadar yabancı, benim için hep sonradan edinilmiş bir dil olacak. Onun sözcüklerini, ben yapmadım ama kabul etmedim. Sesim onları hep yadırgayacak. Onun dilinin gölgesi ruhumu kemiriyor." bir başkasında `Stephan`'ın da özgür dil özgür ulus muhabbetine yakınlaştırmaya çalışan bir arkadaşıyla tartışır; "Beni ortaya çıkaran bu ırk ve bu ülke ve bu hayattır, dedi. Kendimi olduğum gibi dile getireceğim." "Bizden biri olmaya çalış, diye tekrarladı Davin. Senin de yüreğin İrlandalı ama fazla gururlusun." "Atalarım irlanda dilini terk edip başka bir dil edindiler, dedi Stephan. Bir avuç yabancının onları boyunduruk altına almasına izin verdiler. Onların borçlarını ben kendi hayatım ve kendi kişiliğimle öder miyim sanıyorsun?" Ve konuşmanın devamında dedalus, ulusçuluk,dil ve dinin ağlarından kaçmaya çalışacağını ifade eder. İrlanda reflekslerini az çok takip eden biri olarak o zamanki tartışmaların gölgesini takip ederek bizim üstümüze su sıçratmayayım, yine de Dedalus'un çizdiği çizginin bir sanatçı tavrı olarak bizzat - Joyce'un- tavrı olduğunu idrak etmek oldukça rahatlatıcı oluyor. Çünkü ideolojinin ne çeşit bir aptallık olduğunun farkına varmak - suya sabuna dokunmamak- anlamına gelmiyor. Ayrıca kitapta en sevdiğim kısım ise, varlıklı bir çocukluğun ardından zaman geçtikçe yoksullaşan Dedalus ailesinin taşınıp durma seansları sürüp giderken, bir akşam eve gelen Stephan kardeşlerine sorar; "niye taşındıklarını sormamın bir sakıncası var mı," diye, aldığı yanıtın ardından en küçük kardeşi 'OFt in the Stilly Night' şarkısını söyler. Kendisi de onlara katılmadan önce ailesinin yoksulluğuna maruz kalan bu çocukların seslerindeki yorgunluk tınılarını dinler. Sonuçta hayat müşterektir ve her ne hikmetse hayatta karşı herkes aynı zamanda sorumluluk sahibidir.

Baskı: Lolita

Lo'nun bir akşam güneşi, Dolly'nin huzur veren sabah meltemi ve Dolores'in bu çözülmez aşkın ulaşılamaz arzu nesnesi olduğunu; tüm bunlarla birlikte Lolita'nın, Humbert Humbert'ın supericikleri çizelgesinin en üst basamağında durduğunu görürürüz. Dolores, beyaz çorapları ile supericiği Lolita'nın fiziksel bedenini taşır. Mevzu bahis H.H olunca aslında bu 'sapkın' tutkuyu ahlaki açıdan karşılaştırmalı biçimde sunuyor bize Nabokov. Yani ahlak zaten kültür ve gelenekten aldığı mirasla beslenirken H.H pek çok defa bu kavramlardaki geçiciliği ve değişimleri vurgular. Kendi günahkar suçsuzluğunu örtbas etme amacı elbette taşır, ama sübyancılıktan öte bir superisi tutkusudur bu. Edebiyatçıların dahil olduğu pek çok sav döker ortaya. H.H, sapkınlık ve ahlaki değerlerin zamanla değişebildiğini itirafları arasında edebiyatçıları anarak belirtir. peki Dolores Haze nesne olarak burada ne durumdadır, sorusu geliyor. Humbert'in oluşturduğu fiziksel ve tinsel şemada, henüz küçük yaşlarda yaşadığı bir aşk macerası etkinlik gösterirken, Dolores, Humbert'in geçmişinin deneyimsiz aşk öznesinde yakaladığı benzerliği üzerinde taşımaktadır. Dolores, H.H'nin aradığı erotizmi bir gölge gibi onun gölgesine değdirip durur. Bilinçli olarak yapar bunu fakat biraz ilgi çekmek biraz da hiç anlaşamadığı annesini bertaraf etme amacı gütmektedir. İnsana paha biçmekte pek aceleci olan okur, bu kurgusal itirafların izdüşümünde Humbert'ın tarafını tutuyor ilginç bir şekilde. Tutkunun şaşaasından olacak, okur, kendi yaşamındaki tutku ihtiyacını Humbert'ın ahlaki niteliği sorgulanabilir eylemleriyle uzlaşarak farkında olmadan gemiye binmiş sayılabilir. Yine de metin arasında sıkla anıldığı gibi kendi çıkarlarını yaşatmak adına Lolita'nın çıkarlarını sağlayan bir adamdır bu adam. Yıllar geçtikte ödül ve yasak ikileminden sıkılan Lolita'yı kavraması daha da zor olacaktır Humbert'ın. Yine de sevmiştir işte. Supericiği o kusursuzluk maskesini belki de ertesi yıl çıkaracaktır üstünden ama H.H artık vazgeçemez ve bu noktada supericiği mitosunun sadece fiziksel bir tutkudan fazlasını taşımaya başladığı görülecektir. Aşkın garipsenir tüm yanlarıyla insanı yakalaması nedense pek de garipsenmez. Humbert'ın tüm pragmatist yanlarını - Charlotte Haze ile sırf Dolores ile aynı evde kalmak amacıyla evlenmeye mecbur kalması, bu ikiliyi tüm gün uyutacak uyku hapları ayarlamaya çalışıp Dolores'i uykusunda taciz etme planları, Charlotte'dan kurtulma amacıyla cinayet planları kurması, Dolores'in superisi olma ihtimali olan arkadaşlarıyla iletişim kurmaya çalışması- hesaba kattığımızda karakter yapısı olarak da değiştiğini görürüz. Eh sonuçta minik supericiği Dolores'i üzeni üzmeye gider son olarak. Yayımlanma aşaması ve yayınlandıktan sonra Nabokov'un yaşadığı zorluklar, Kubrick'in filminin dahi kimi Avrupa ülkelerinde sansürlenmesi bir kenara plajda okumaya yeltenirken 'ahlaksız' olarak damgalanma çekincesiyle bir kaç sayfa okuyup ortadan kaldırdığım bir kitap olmuştur Lolita. Ahlak güzel bir moda fakat; “Lolita, hayatımın ışığı, kasıklarımın ateşi. Günahım, ruhum, lo-li-ta; dilin ucu damaktan dişlere doğru üç basamaklık bir yol alır, üçüncüsünde gelir dişlere dayanır. Lo-li-ta” Sanat modadan yalıtılmış bir faaliyet olarak çok daha güzel.

Baskı: Atalarımız / İkiye Bölünen Vikont - Ağaca Tüneyen Baron - Varolmayan Şövalye

İtalo Calvino nasıl desem, belki de hakkını çok yediğim bir yazar. Görünmez Kentler ve Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu gibi başyapıtlarıyla edebi ölçülerime estetik bir nakış dokumuş olsa da ismini pek çok defa referans verirken anımsamam. Belki de kendisinin yazdıklarına olan hayranlığım böyle yerini buluyordur. Borges ve Marquez'in dolaştığı çizgileri ayrımlayan çizgidir, aralarında durur Calvino. Bu biçimde onlardan da arınır. Kendi özgün hecesini oluşturur dünyasında. Atalarımız üç Calvino novellasının bir araya getirilmesinden oluşan bir eser. İkiye Bölünen Vikont, Ağaca Tüneyen Baron ve Varolmayan Şövalye; atalarımıza veya Calvino'nun hristiyan atalarına tutturduğu bir masal türküsü. Anlatılan üç hikayede geçmişimizin aslolan dönemlerinde fakat düşsel coğrafyalarda geçmektedir. İlk iki hikayede yaşamlarının belirli bir noktasında değişen yazgılarıyla yaslanıyor okura. Son hikaye Varolmayan Şövalye ise kahramanlar çağına yönelik eğlenceli ve ironilerin dolup taştığı bir son bırakıyor okurun gözlerinin ucuna. İkiye Bölünen Vikont'u ifade ederken Calvino 'yeni gerçekçilike' dair öyküler yazdığı sıralarda olduğunu belirtir. 1950-1960'lardır seneler, Soğuk savaş tiryakiliği henüz yeni başlamıştır ve Görünmez Kentleri yazmasına yirmi yıl, Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcuyu yazmasına neredeyse otuz yıl vardır daha. İki Bölünen Vikont bir diyalektiğin zincirlerinde iyilik ve kötülüğün net ayrımlarını ifade ederken bu kusursuz iki olgunun da bir insan üzerindeki olanaksızlığını vurguluyor Calvino. Türklerle yapılan bir savaşta ikiye bölünen ve yarım haliyle şatosuna kapanan ardından tarladaki çiçekleri, defterleri kısacası bölünebilecek her türlü canlı ve cansızı ikiye bölmeye başlayan bir Vikontun hikayesini aktarır bize yeğeni. En hafif suçları bile idamla hükmüyle yargılar Vikont. Ve diyalektik bu noktada yaşanır, Vikont'un kaybolmuş yarısıda köye gelir ve o da tam aksine erdemlidir. Herkese yardıma koşar, Hikayeyi yazıldığı zamanın karanlığıyla ele aldığımızda idam sehpaları tasarlayan ve bu işten kuşku götürmez bir pişmanlığa karşın haz da duyan Pietro ustayı işaret eder İtalo Calvino. Atom bombasını tasarlayan bilim adamlarının da yaptıkları şeyin getireceği sonuçlardan bihaber olmalarından dem vurur. Eh pek sanmasak da. Atalarımızın ikinci hikayesi ise Ağaca Tüneyen Barondur. Kendi açıklamalarıma girmeden önce Calvino'nun kitabın sonunda getirdiği açıklamaya baktığımızda şöyle seslenir okura; "1956-1957 yılında yazılmış Ağaca Tüneyen Baron'da buluruz kendimizi. Burada da yapıtın oluşum tarihi, kaynağındaki ruh durumunu aydınlatır. Tarihsel devinimde üstlenebileceğimiz rolü yeniden düşündüğümüz bir çağdaydık, yeni umutlarla yeni burukluklar birbirini izliyordu. Her şeye karşın zaman insanı iyiye doğru götürüyordu; sorun bireysel bilinçle tarihin gidişi arasındaki ilişkiyi bulmaktı" Umutlu bir yazarmış Calvino, insanın becereksizce sürdürdüğü tüm umutsuzluğa karşın iltihapsız bir kederle umutluydu bence. Neticede Ağaca Tüneyen Baron Calvino'nun kendi yaşadığı ateş çemberinin ardından, dünya tarihinin sönmeyen ateş çemberinin arasına fırlatıyor okuru. Yani 18. yüzyıla. İhtilallerin giyotinlerin gölgesinde kaldığı, umutların en fazla olduğu fakat tüm o yeşeren umutların ölü bebek misali doğduğu bir döneme. Pek çok duygusal tutumun bir araya getirdiği ağaca çıkma hikayesi yaşama tutkusuna dönüşür. Başkaldırının ve inatlaşmanın neticesinde 13 yaşından itibaren malikhanesinin bulunduğu gür ağaçlıkların orada yaşamaya başlayan baronun hikayesidir anlatılan. Ceviz ağacı, dut ağacı, kiraz ağaçları ve çam ağaçları ile ağaçların üstünde koşarak, yetişkinlerin ifadesiz yaşam biçimlerine bir başkaldırı taşımaktadır. Malikhanesinin içindeki şaşaadan ve konfordan uzak akıl dışı yeni bir yaşam formunu taşır Baron Cosimo. Yine de yaşamdan asla uzak kalmaz. Kentlilerle, kasabalılarla konuşur. Meyve çalan çetelerin bir üyesi olmaktan çıkar edebiyat ve felsefeyle ilgilenir ve çağının sorunları hakkında soruları ve çözümleri arayan bir ağaç gezen haline gelir. Başka ülkelere gider, aşık olur ama asıl aşkı her zaman Malikhanesinin karşısında yaşayan o küçük iğne dilli sarışın Violadır. Ve birinin yabanıllığı bir diğerinin arayıştaki yaşamında çözümsüzlüğe karışır. İşte bu hikayenin sonu çetindir. Bir çok açıdan belki de. Hani kendi okur yazarlığımla bir huşu düşüyor içime; burada aklıma gelen Marquez'in metinsel ezgileri oluyor. Sonra hayır deyiveriyorum, Calvino'nun anıtı Görünmez Kentlere gömülüyorum. Tüm o kentlerin mezarcılarını anlatırken Calvino yerleşik kentlerin kalabalıklarını yavaş tempoyla o soyulmaz resimlerle aktarırken bir şiir tümce uyumu yakalıyordu ya işte saplanıp kalıyorum. Ağaçların kesilmesine yanıyorum. Ağaçlar eksiliyor ve Cosimo'da öyle... Varolmayan Şövalye ise Calvino'nun parlak zekasının estetik sahne şovudur sanki. Finali yaparken Calvino açılır ve yaslanır; çünkü 1959 da şekillenen bu hikaye rahatlıkla oyduğu bir karakter birikimini yansıtır. Varolmayan Şövalye Agilulfo, sahnenin görünen yüzüdür ancak sahnede varlığıyla! dikkat çeken bir diğer karakter Guruldu'dur. Tüm o efsanevi şövalyelerin arasında Guruldu varlıksal sorgulamanın en itinalı karakteridir. Varolmayan Şövalye Agilulfo sadece irade gücüyle var olurken Guruldu ise irade gücüyle tüm varlıksal sorgulamaların fotoramanıdır. Kahramanlar çağının bu ezgisiz dizelerinde Varolmayan şövalye sapkınlığa kapılmayan, inançların tedarikçisi, kurallara itinayla uyan, abartısız ve sallantısız tek şövalye iken belki de sorgulanmasına neden olan bir karmaşaya giriyor. Ve böylece işte, Agilulfo var olmuyor belki de. Leziz bir Calvino anlatısı. Büyüsel bir masal gezisi; geçmişe seslenen metinsel retoriklerden.

Baskı: Zazie Metroda

Okuması pek keyifli Raymond Queneau romanı. Soy adı da zihnime oulipotik bir imge kazıyan Queneau romanında, Tahsin Yücel'in çevirisi de keyfe keyif katmaktadır. Toplumsal alt kesimin yaşama sürerliliğindeki hoş ayrıntılar metin arasındaki tek bir cümleye dahi sığdırılırken, yer yer okurun görmesini isteyerek bunu asla açığa çıkartmaz Queneau. Diğer yandan argonun kullanımı, şaşırtıcı biçimde ifade edilenin çoğalmasını sağlar. Gece bekçisi olarak çalışan Gabriel gerçekten de gece bekçisi midir, yoksa sosyal baskının yaratacağı bir gerilim nedeniyle asıl mesleğini 'hazır cevap götüm' diyeceğim Zazie'den mi gizlemektedir? "Yirmi yıldır çıkmamıştım buraya," diyor charles. "oysa çok insan getirdim" Zazie'nin umrunda bile değildi. Taksici Charles'in bu yakarışı aslında bunu duyacak pek çok kimseye bir şey ifade etmeyecektir zaten. Ve bu ekonomik yapının çaresizliği sıkla metin arasında vurgulanır. Zazie ve Gabriel'in iki gün süren maceralı birliktelikleri renkli karakterlerle süslenir ve Marceline tatlı konuşur.

Baskı: Şato

Şato Kafka'nın kendine özgü düşünce mimarisinin kalıplarını barındırıyor. Bürokratik engeller bu defa Şatodan kaynaklanmakta ve pek az kişinin içine girebildiği bu yer dışarıya oldukça mesafelidir. Kadastrocu olarak bir köye giden K karakterini görevlendiren Şato ile ilişkisi de bu nedenle iyice çetrefilli hale gelmektedir. İlk kısımlarda görevlendirilmesi ve aldığı eğitim nedeniyle K'ua çekimser bir saygınlık besleyen köylüler gittikçe onun da itibarsızlaşmaya başlaması ve köyden de çekip gidecek gücü bulmaması nedeniyle inisiyatifi ele almaktadırlar. Toplumsal statünün bürokrasinin ağır yükümlülükleriyle belirlendiği yeni geldiği bu yerde K uyum sağlamakta zorlanacak ve uzun sürdüğünü duyduğu kış nedeniyle iyice kasvete gömülecektir. Şato ile ilgili alegori nidalarına pek sık rastlasam da ben özellikle dinsel bir gönderme olduğunu düşünmüyorum. Özellikle Uykuda Çocuk Ölümleri gibi bir şaheser yazmış olan Ali Teoman'ı etkileyen kitaplardan birinin tarafsızca Şato olduğunu iddia edebilirim. Öte yandan K'nın Klamm ile yaşanması muhtemel karşılaşmasını Godot'yu Bekler gibi bekledim.

Baskı: Bizim Toprak/Terra Nostra 2 Cilt

Latin Amerika edebiyatının beş mühim eseri vardır, yazım tarihlerine göz atarak gittiğimizde; 1- Alef - Jorge Luis Borges 2- Pedro Paramo - Juan Rulfo 3- Seksek - Julio Cortazar 4- Yüzyıllık Yalnızlık - Gabriel Garcia Marquez ve masaya inen son yumruk 1975 yılında yayımlanan Carlos Fuentes'in Terra Nostrası olmaktadır. Latin Amerika Boom kuşağının önderlerinden Fuentes'in romanı, post modern romanın belki de son 40 yılda üretilmiş en iyi metinlerden biri olduğunu iddia edebilirim. Ancak kitap 1999 yılının Paris'inde Ortodoks hacıların, Paris'in göbeğinde başlayan yürüyüşü ve yakarışlarıyla açılır. Seine nehri kaynayıp fokurdamaktadır. Beklentisiz bir Paris sabahına gözlerini açan Polo Febo'nun bu yeni günde gördüğü, dehşetle sürgülenen bir Paris şehridir. Hacılar yürür, işkence ederler kendilerine. Böylece kitap, Ingmar Bergman'ın, Seventh Seal filminde oluşturduğu görsel etkinin sarsıcı boşluğuyla belleğimi yakaladı. 21. yüzyıla girmeden gerçekleşen bu kıyamet günü, kitabın ilk Paris kısmında yaşanan şaşırtıcı karanlıktır ve o hal 1000 sayfayı geçen kitabın son bölümlerinde aydınlanıyor. Ardından Ortaçağ İspanyasının senyoru Felipe'ye geçeriz. Kilise düşmanları sapkınlara savaş açan, Ortodoks Hristiyanlığın din fatihidir Felipe. Haçlının kalan son mirasını üzerinde taşır. Şovalyeliğin çözülmeyen son yenlerini de üzerinde taşıyan Felipe, karısı Senyora İsabel'e ise ömrü boyunca hiç dokunmaz. o gerçek aşkı ve şovalyelik düsturuyla kendine yasakladığı ebedi bir oruçtur. Tüm bunların yanında yaşamının son yıllarının geldiğinin farkında olan Felipe tüm soyuna son verecek olan sade bir saray yaptırmaya başlar. Öncül neslinin son kalıntılarının sarayına taşınmasını emreder ve bu şekilde kendi soyunu bu sarayda kilit altında tutacaktır. Tanrıya olan sadakatini süsten ve hırstan arınarak, savaşsız ve ölüme kucak açarak sessizce bekleyecektir. Bununla beraber 'her zaman senyor'a borçlu olan' toplumsal yığınların saray yapımındaki işlevleri, çekiç gürültüleriyle kaynaşan iletişimleri, sonsuza dek açılmış yaralarını da yüksek sesli monologlar eşliğinde sunuyor Fuentes. Serfler, bitmeyen borçlarının üzerine hep kan çizeceklerdir, ölümdür tek kurtuluşları. Senyor'un ailesi ve yardımcısı Guzman'ın çevresinde yaşanan uzunca bir süreç anlatılırken açıktan açığa da bir iktidar savaşı vardır, senyor'un nihayete erdirmek istediği soy tohumuna yenilerini ekebilecek olan. Latin Amerika'nın, İspanyol işgali öncesi köklerine giden Fuentes, ortaçağ iİpanyasının sapkınlaşan cinsellik arayışını ve yönetimsel biçimin hükümsüzleşmesini irdeler. Tabi bu yoğun metin okuru edebiyat diliyle olgunlaşan retorik bir karmaşaya sürükler. Hristiyanlığın muammalarını, İsa yaşamı geleneksel anlatının dışında sorgulanırken, Pontus Pilatus'un kararları da çeşitli yönlerden ele alınır, Fuentes, Bakire meryem figürüne de kaş çatar. Bununla yetinmez; Tiberius Caesar'dan İskenderiye'ye, Yeni dünyayı keşfeden masumiyetin yerini kana, kargaşaya ve tecavüze bırakması, burjuvazinin ilk kalp atışları ve sabit krallığın zenginliğinin bu şekilde azalmaya başlamasına kadar pek çok mühim tarihsel sürecin izdüşümüne yuvarlanırız. fuentes tarihsel dinamiğin bu süreciyle de yetinmeyecek ve edebiyata da vurgu yapacaktır. İspanyol dilinin sıcak ikliminde yetişen karakterleri de es geçmeden; Cervantes'in Don Kişot'undan, Yüzyıllık Yalnızlık'ın Albay Buendiası, Seksek'in sürgün Arjantinlisi Horacio Oliveira'ya değin edebiyatın güçlü imgelerini de kitabına katar ve belki de bu metnin içine kuşağının devleri ile Cervantes'in öncülüğündeki bağı ifade eder. Fuentes, İspanya'nın çokkültürlülüğünü sıkla vurgular. Yahudiler, İspanyollar ve Mağripliler (endülüs emevileri)'i merkeze alır. Ortaçağın, Ortodoks Hristiyanlığın lağımı olduğu ifade edilirken Yahudi ve Arapların bu lağımın dışında kalan kültüre olumlu etkileri es geçilmez. Yeni dünya'ya ilk ayak basan Pedro ve Hacı'nın masumiyeti ve o dünyanın kuralları karşısındaki yetim kalışları, bir sal çevresinde toplanan beş kişinin meşruiyetini yitiren hayalleri, makyavelizmin ekini olan senyor'un bu hayalleri hiç edişi önemlidir. Hiçlikten, Yeni Dünya'ya açılan pencereler, Hacı'nın İspanya'ya dönüşüyle gerçekleşir. Kendi kuralları olan Yeni Dünya'daki saf halkları soykırımla sona erdiren fetihte es geçilmez. Aztekler, İnkalar ve diğer tüm küçük yerli toplulukları arasındaki dogmatik hiyerarşi aslında her dünyanın acımasız bir oyun olmasıyla imlenirken, Eski Dünya'nın büyük lokması olan Yeni Dünya'nın da asla bir masumiyet yuvası ve hayallere açılan ütopik tiyatrodan öteye geçemeyeceği anlaşılır. Neticede zenginliktir fetihlerin temel nedeni. Tüm yoğunluğuna rağmen, bu bin sayfayı dünya tarihinin bir sorgulama metni olarak değerlendirebilir miyiz, evet; belki de Foucault Sarkacı'ndan daha çok hem de.

Baskı: Biçem Alıştırmaları

Oulipo Edebiyat akımının öncüsü Raymond Queneau tarafından aynı hikaye 99 farklı biçimde anlatılır. Bir öğle saati kalabalık bir otobüs sahanlığında yaşanan olaya dair 99 farklı aktarım duymak ziyadesiyle ilgi çekici olabiliyor. Bu yolculukta şapkasının etrafına ip ve sicim kondurulmuş ve uzun boynuyla dikkat çeken genç bir adam, başka birini ayağına bastığı gerekçesi ile uyarır. Ardından bir bakış mıdır ya da nedir pek bilinmez -99 farklı biçimde buna da değinilir- kendisini o sırada boşalan bir koltuğa koşarcasına oturtur genç adamı. Tabi bu kaçışı defalarca yerilir. İki saat sonra kendisine garda rastlanır. Yanındaki genç arkadaşı paltosundaki düğmeyi diktirmesini önermektedir kendisine. Düğme mühimdir tabi. Netice olarak metnin kağıt üzerindeki olasılıklarını zorlayan, sınırlarını sorgulayan ve pek çok ardılına ilham veren bir edebiyat eseri olarak karşımıza dikiliyor. Oulipo edebiyat anlayışının ilk meyvelerinden.

Baskı: Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır Da Neyin Nesi?

Gözü yormayan dil oyunlarıyla, ironinin iştahını kolayca sindirebilecek süreçlerden askerliği ele almasıyla başarılı bir Georges Perec eseri. Şöyle ki adı karamanlis, karafis, karabaş, karafol mu olduğu pek hatırlanmayan; ancak Karabişiy olduğundan emin olunan bir asker vardır. Bu Karavan isimli arkadaşımız çavuş Henri Pollak'tan yaklaşan Cezayir savaşına gitmesini engelleyecek bir şey yapmasını istemektedir; anlaşılabilir tabirle -hava değişimi, çürük vs.- gibi. Henri konuyu arkadaşlarına açar, çekinseler de bu konuda Henri'nin arkadaşına destek olacaklardır. Genç asker bu saatten sonra; sakatlık ve deliler hastanesi yollarından birine sapacaktır. Taşıdığı anti militarist kimlikle birlikte ayrıca dikkatimi çeken şu pasajı barındırır içinde: *Savaşa Cezayir'e giden Fransız askerlerinin, yanlarına Camus kitapları aldığı vurgulanır. Bir Cezayirli olan Camus, orada yaşanan insan hakları ihlallerini görmezden gelmekle suçlanmıştır. Ki bunu hatırlatan Perec gibi bir yazar olunca da tesadüf olmayacağını biliyoruz. Şiddetli yüz asılmalarına iyi geldiğini duydum. Tüm Putperecliğime ilave edilen güvenilir bir tohum oldu sanki.

Baskı: Abşalom, Abşalom!

Modernist Edebiyatın en büyük üslupçusu ve Joyce ile sık sık karşılaştırılanı Faulkner'in muazzam atmosferiyle okuru un ufak ettiği Abşalom, Abşalom!, kelimenin tam manasıyla sarsıcı bir roman. Önce isme takılıyorsunuz tabi. Abşalom: Babasına karşı düşmanlarıyla birleşerek ayaklanan Abşalom, savaşta yenilip, kaçmaya çalışırken uzun saçları bir ağaca takılmış ve Davut'un ordusuna komuta eden Yoab tarafından öldürülür. Tabi roman bu metaforla damgalanırken nedendir bilinmez Ses ve Öfke'deki gibi yine ensest kelimesi ağırlığını hissettirir. Rosa Coldfield ve Quentin'in babasının anlattıkları kimi zaman tahmin kimi zaman da yaşanmış olayların belirginliğiyle anlatılır. Bu esnada en mühim anlatıcı Quentin'in dedesi olmaktadır, zira Sutpen'in geçmişi hakkında konuştuğu tek kişi kendisinden başka biri değildir. Son olarak Shreve ve Quentin ikilisinin onca bakış açısı sonucunda birleştirdiği parçalar - belki doğru belki değil- kitabı nihayete vardırır. Roman bayan Rosa Coldfield'in Quentin'e -Ses ve Öfke'deki- ablasının eşi sutpen'i anlatmasıyla açılır. Sutpen'in geçmişi hakkında tek bir bilgi yokken kasabaya yanında zencilerle gelip, kimsenin anlamadığı şekilde zenginleşerek sutpen'in yüzkilometresi adında bir çiftlik sahibi olmasını 20 yaşındaki Harwardlı'ya anlatır. Yer yer yaşanan olayları olasılığa ve tahminlere göre açıklar. Faulkner tarafından özellikle oluşturulan gizem eşliğinde okur da, 'acaba neler olacak' sorusu çınlamaya başlar. Belki anlatıcıların önyargıları belki de bakış açılarının karanlık bir mizanseninin sunarak anlatılan olayları tekrarlar. Yer yer aynı olayları değiştirerek. Kitabın ağır atmosferinde yüksek sesle uğuldayan gürültülü gizemi Ses ve Öfke'yi okumuş olanlar özellikle 1. bölümdeki imgesel (Benjyli bölüm) ve 2. bölümde Quentinin bilincinde yasaklanmışcasına kalan, adını bulamadığı tereddütlerden yaşananlara ısınacaktır. Sutpen, Rosa Coldfield'in ablasıyla evlenmiştir ve Rosa bu adamdan nefret etmektedir. Çiftlikte durgun bir rüyadaymışçasına yaşadıkları monoton süzgeçten hiç bir aile üyesi sıyrılmasa da Henry'nin okuldan arkadaşı Charles Bon'un eve davet edilmesinin ardından Henry babasıyla tartışır ve tüm evlatlık haklarından vazgeçerek evi terk eder. eh gizem örmeyi sürdüren Faulkner değişik anlatıcı kimliklerinin ardından son kısımlarda rolleri Shreve ve Quentin'e vererek bu ikilinin yaşamları durmuşçasına bu ailenin yaşadıklarını irdelemesini aktarır. * Peki burada durduğumuzda, gizemi fazlaca açık etmediğimize göre; neden Faulkner tüm olayları çözmek için, okur gözünde aydınlatmak için Quentin'i seçer? Ensest vurgusunun kesintisiz geçip durduğu bu romanda kurban Quentin'in kendi vicdanıyla oyalanması değil midir, diye düşünüyorum. Belki romanın son bölümde yaşanan sarsıcı etkiden çok daha fazlasını Ses ve Öfke'nin intihara özlem duyan, geçmişinde yaşadığı sarsıntıyla sonu enseste varan bu hikayeye Quentin'in bir açıklama getirmeye çalışmasıyla yaşadım. *Thomas Sutpen geçmişinde yaşadığı tek bir andan yola çıkarak kendi idealizmini çiziyor, ve bunca kötülüğe neden olan o tek bir anın, çiftliğin etrafında köhne ve çatısız bir evde yaşayan Wash Jones'u da maruz bırakması da ayrıca tuhaf. Zencilere karşı muazzam bir ön yargıyı ifade etmesi bakımından, güney'in geri kalmış ve taşralı hikayesine çağrıyor Faulkner. harita ve soyağacına bakılmaması önerilir.

Baskı: Alemdağ'da Var Bir Yılan

Sait Faik'in yalnızlığa dair sürreal güzellemesi. İnsanın yüreğini şaşırtan bir mutlak yalnızlık profili çizmiş. Yalnız adamın yüreğinden gelen öyküler Türk Edebiyatının en güzel örnekleri kuşkusuz.

Baskı: Kara Kitap

Kendi gerçeğinden koparak batının- ve hatta bana göre doğu- imitasyonu olmaya başlayan, pek çok satır arasında, hikayede vurgulanan insanların kimlik yitimini anlatan Orhan Pamuk romanı. Bana göre ne aşkı konu alır ne umutsuzluğu ne de doğu coğrafyasının gizemini. Bir kimlik arayışıdır, bireyin ve içindekilerle kimliğine kavuşan şehrin. Kara Kitap başarılı bir eser olmasının yanı sıra eksikleri ve kusurları da çokça bulunan bir eser. Eski baskılara kıyasla düzeltilmiş olduğunu tahmin ettiğim yine de kusurlu cümleler, Galip karakterinin inandırıcılığını yitiren arayışı; zira Galip Rüya'yı ararken hiç bir sebebi yokken bir kimlik kaygısına girer -Celal'in yazılarının yol göstermesine sığınarak- Kişiliğine hiç uygun olmayan biçimde bir mistisizm ile Celal'i ve Rüya'yı 'sözde' bulmaya çalışması hakikaten bu arayışın aslında kitapta girilmek istenen çalışma için göstermelik usul olarak göze çarpar. Fakat yine de şu var ki, özellikle Celal Salik yazıları ve kimliğini yitirerek dejenere olan bir toplum yazgısı sonuca erişmese de başarıyla yansıtılır. Türk post-modernist yapıtların Uykuda Çocuk Ölümleri ile birlikte belki de en mühim eseri Kara Kitap.